Монгол айл: "Манайх" гэдэг нэг гэрээс том

Монгол айл гэхээр бидний санаанд хөдөө талд барьсан монгол гэр, гал голомтоо тойрон суусан гэр бүлийнхэн, хоймортоо бурхан тахилтай, үүдээр нь орсон хэн бүхнийг цайгаар дайлдаг ахуй дүрслэгдэх нь бий. Заримд нь орон сууцны хоёр өрөөнд амьдардаг, өглөө бүр хүүхдүүдээ сургууль, цэцэрлэгт нь хүргэж өгөөд ажилдаа яардаг хотын гэр бүл, эсвэл аав, ээж, эмээ, өвөө, ач зээ нар нэг дор амьдардаг өнөр айл илүү танил санагдах биз ээ. Өөрийн гэсэн жижигхэн сууцанд ганцаараа амьдардаг залуу, хүүхдээ өсгөж буй ганц бие эцэг эх, хөдөөгийн малчин өрх гээд монгол айлын өнөөгийн дүр төрх бидний төсөөлдгөөс хавьгүй олон янз. Ахуйн нөхцөл, ам бүлийн тоо, амьдралын хэв маяг нь өөр боловч эдгээрийг бүгдийг нь монгол айл гэх нэг ойлголтод багтаан төсөөлж чаддаг.

Гэхдээ монгол айлыг танихын тулд заавал Монголд очих шаардлагагүй.

Берлиний нэгэн орон сууцыг төсөөлөөд үзье. Гаднаас нь харахад бусад байрнаас ялгарах зүйлгүй. Харин дотор нь Монголын төрийн далбаа, Чингис хааны хөрөг, олон жилийн турш нандигнан хадгалсан гэр бүлийн гэрэл зургууд байж болно. Гал тогоонд нь сүүтэй цай чанаж, хүүхдүүд нь гэртээ монголоор ярин, сургуульдаа германаар хичээллэнэ. Цагаан сараар Монголд байгаа аав, ээжтэйгээ видео дуудлагаар золгож, хүүхдүүддээ ахмад хүнтэй золгодог ёс, баяр ёслолынхоо учрыг тайлбарлаж өгнө. Тэдний амьдарч буй газар, өсөж буй орчин эцэг эхийнхээс нь өөр боловч гэрийнх нь дотор Монголтой холбогдсон ямар нэгэн зүйл хадгалагдаж, үргэлжилсээр.

Тэрхүү холбоо нь хананд өлгөсөн далбаа, гэртээ ярьдаг хэл, сүүтэй цай, баяр ёслолоор илэрч болно. Гэвч эдгээрийн аль нь ч дангаараа монгол айлыг тодорхойлохгүй. Чингис хааны хөрөггүй, бурхан тахилгүй, уламжлалт баяраа тэмдэглэдэггүй, монгол хэлээр чөлөөтэй ярьж чаддаггүй хүн ч монгол айлын нэг хэсэг хэвээр байж болно. Бид монгол айлыг таньж чаддаг хэрнээ түүнийг яг юугаар нь таньж байгаагаа тодорхойлох гэхээр амаргүй. Нэг гэрт амьдардаг хүмүүсийн бүтэц, өвлөж ирсэн ёс заншил, нийтлэг үнэт зүйлс, эсвэл эдгээрээс ч илүү өргөн утгатай харьяаллын тухай ойлголт уу?

Өнөөдөр монгол айлтай холбон ойлгодог зүйлс маань ч нэгэн цаг үед бий болоогүй. Зарим нь олон үе дамжин уламжлагдсан бол заримынх нь утга түүхийн явцад хувирч, өөр нэг хэсэг нь нийгэм, ахуйн шинэ нөхцөлөөс бүрэлджээ. Тэдгээрийн учир, улбааг олохын тулд эхлээд монгол айлын тухай төсөөлөл хаанаас эхэлдгийг ажиглаж, улмаар өнөөгийн амьдралаас өнгөрсөн үе рүү буцаж үзье.

Монгол айлын дотор юу байдаг вэ?

Айл бүр өөрийн гэсэн дотоод ертөнцтэй. Гэрийнх нь хаана юу байрладаг, ямар эд зүйлийг хүндэтгэж хадгалдаг, зочин ирэхэд хаана суулгадаг, ямар баярыг хэрхэн тэмдэглэдэг, өглөө бүр юу хийдэг, орой гэр бүлээрээ хэрхэн цуглардаг гээд тухайн айлын амьдралыг тодорхойлох олон зүйл бий. Гаднаас харахад энгийн эд зүйлс, өдөр тутмын үйлдэл төдий боловч гэрийнхэндээ өөр утга агуулсан зүйлс цөөнгүй.

Өвөөгөөс үлдсэн хөөрөг, эмээгийн хадгалж ирсэн авдар, олон жилийн өмнөх гэр бүлийн зураг, аавын тоглодог байсан морин хуур, хэн нэгний бэлэглэсэн хадаг. Эдгээрийг заавал өдөр бүр хэрэглэдэггүй ч гэрээсээ гаргаж хаядаггүй. Учир нь гэрт байгаа бүх зүйл зөвхөн хэрэглээний зориулалттай биш. Нэг гэрэл зураг гаднын хүнд ердөө хуучин зураг харагдах ч гэрийнхэнд нь өөд болсон хүнийг, өмнө нь амьдарч байсан газрыг, эсвэл гэр бүлийнх нь нэгэн цаг үеийг сануулна. Зурагт хадгалагдсан тэр түүхийг тухайн айлынхан л мэднэ. Ийнхүү зарим эд зүйл хэрэглээний үнэ цэнээсээ гадна гэр бүлийн дурсамж, үе дамжсан түүхийг тээн үлддэг ажээ.

Үүнтэй адил монгол айлуудад байдаг зарим эд зүйл нэг гэр бүлийн хүрээнээс хальж, илүү өргөн түүх, соёлын харьяаллыг илтгэнэ. Тухайлбал, Чингис хааны хөргийг үндэсний бахархалтай холбон ойлгоход бид дассан. Гэвч нэг айлын хувьд түүхэн хүнийг хүндэтгэж буйн илэрхийлэл, нөгөөгийнх нь хувьд үндэсний харьяаллын бэлгэдэл, өөр нэгэнд эцэг эхийнх нь гэрээс өвлөгдөж ирсэн танил эд зүйл ч байж болно. Төрийн далбаа мөн адил. Монголд амьдарч буй хүний хувьд хаа сайгүй харагддаг энгийн бэлгэдэл байхад гадаадад амьдардаг нэгний гэрт эх оронтойгоо холбогдох илүү хувийн утга шингэсэн байх нь бий. Нэг эд зүйл олон хүний хувьд өөр өөр утгатай. Тэр утга нь зөвхөн бэлгэдэлд өөрт нь бус, түүнийг хадгалж ирсэн хүмүүсийн амьдрал, дурсамж, итгэл үнэмшилд оршино.

Бид монгол айл гэхээр монгол гэр, авдар, хоймор, голомт зэргийг төсөөлдөг нь санамсаргүй хэрэг биш. Эдгээр нь олон үеийн ахуй амьдрал, орон зайн зохион байгуулалт, хүн хоорондын харилцаатай холбоотой ойлголтууд юм. Гэхдээ өнөөдөр уламжлалт хэмээн нэрлэж буй эд зүйлс, бэлгэдэл бүр нэг цаг үед үүсээгүй бөгөөд утга учир нь ч түүхийн туршид нэг хэвээр үлдсэнгүй. Жишээлбэл, өнөөгийн айлын хананд өлгөсөн Чингис хааны хөргийг XIII зууны монгол айлын ахуйтай шууд адилтгах боломжгүй. Түүнийг орчин цагт хэрхэн ойлгож, хэрэглэж байгааг тайлбарлахын тулд тухайн үеийн түүхээс гадна үндэсний бэлгэдэл, түүхэн дурсамж хожим хэрхэн бүрэлдсэнийг судлах шаардлагатай.

Ингэж харвал нэг айлын дотор зөвхөн эртнээс уламжилсан эд зүйлс бус, өөр өөр цаг үеийн дурсамж, үзэл санаа, соёлын илэрхийллүүд зэрэгцэн оршино. Харин тэдгээрийг хооронд нь холбож, өмнөх үеийн түүхийг өнөөдрийн амьдралд авчирдаг хүмүүс нь тухайн гэрийн эзэд билээ.

Бидний анзааралгүй өвлөсөн зүйлс

Монгол айлын тухай ярихад эд зүйлсээс гадна нэг сонирхолтой зүйл анзаарагдана. Бидний олонх айлд орохдоо, зочин угтахдаа, ахмад хүнтэй харилцахдаа тодорхой дүрэм баримталдаг. Заримыг нь багаас маань шууд зааж өгсөн бол заримыг нь бусдыг харж, амьдралынхаа явцад өөрийн мэдэлгүй сурчихсан байдаг. Ахмад хүнийг хүндэтгэх, мэнд мэдэх, гэрт ирсэн хүнд цай аягалж өгөх, хоол унднаасаа хуваалцах, баяр ёслолоор ах дүүстэйгээ уулзах зэрэг нь танил ёс. Эдгээр нь монголчуудад л байдаг, бусад соёлд байхгүй онцгой зан үйл биш боловч бид тэдгээрийг өөрийн гэсэн хэв маягаар хэрэгжүүлж, утга учир өгч иржээ.

Зочин ирэхэд цай аягалж өгөхийг бодъё. Гаднаас нь харахад ердөө нэг хүнд уух зүйл санал болгож буй үйлдэл боловч цаанаа зочин хэн болох, ямар зорилгоор ирэх, хэр удаан суухаас үл хамааран түүнийг хүндэтгэн угтах монгол айлын ёс юм. Хөдөөгийн айлд танихгүй хүн ирэхэд идээ ундаа санал болгож, хэрэгтэй бол хоноглох газар гаргаж өгдөг ёсны цаана эелдэг зан, өгөө авааны харилцаанаас илүү гүн утга бий. Зочныг хүлээн авна гэдэг нь тухайн хүнд өөрийн гэрт тодорхой байр суурь олгож, айл гэрийн эзний ёсыг сахиж буй хэрэг юм. Нэг аяга цайгаар дамжуулан хэн нэгнийг өөрийн орон зайд хүлээн авч, хүний ёсоор харилцах тухай ойлголт илэрч байна.

Үүнтэй төстэй бичигдээгүй хэм хэмжээ бидний өдөр тутмын олон харилцаанд бий. Хэнийг түрүүлж сонсох, хэний үгийг чухалчлах, ах дүүсийнхээ амьдралд хэр зэрэг оролцох, аав ээжтэйгээ ямар харилцаатай байх зэрэгт гэр бүл бүрийн өөрийн гэсэн хүлээлт нөлөөлнө. Зарим айлд ахмад хүний үгийг сонсох нь түүний амьдралын туршлагыг хүндэтгэхийн илэрхийлэл бол өөр нэгэнд гэр бүлийн шийдвэрийг гаргах эрхтэй нь холбогдоно. Хамаатныхаа хүүхдийг харж өгөхийг нэг гэр бүл энгийн туслалцаа гэж үзэхэд нөгөө нь ураг төрлийн өмнө хүлээсэн үүрэг хэмээн ойлгоно. Ийм хүлээлтүүд өрх бүрд адилхан үйлчлэхгүй ч тэдгээрийн зарим нь бидний мэдэх айл гэрийн хүмүүжил, ёс жаягт хэдийнээ шингэжээ.

Сонирхолтой нь, эдгээр дүрмийг зөвхөн дагаж мөрдөөд зогсохгүй дараагийн үедээ дамжуулна. Хүүхдэдээ зочинтой хэрхэн мэндлэхийг заах, ахмад хүнийг хүндэтгэхийг сануулах, баяр ёслолын үеэр юу хийдгийг үзүүлэх зэрэг нь гэрийн хүмүүжлийн нэг хэсэг. Харин хүүхэд өсөж томроод өрх тусгаарлахдаа тэдгээрээс заримыг нь авч, заримыг нь орхиж, өөрийн гэрт үйлчлэх шинэ жаяг тогтооно. Ийм замаар бидний уламжлал хэмээн нэрлэдэг зүйлс зөвхөн үгээр зааж сургасан мэдлэг бус, хүмүүсийн харилцаа, амьдралын туршлагаар дамжин залгамжлагдаж ирсэн хэрэг.

Эдгээр бичигдээгүй хэм хэмжээний заримынх нь улбааг өнөөгийн орон сууцнаас цааш, монголчуудын уламжлалт ахуй, гэрийн орон зайн зохион байгуулалтаас эрж хайж болно.

Гэр гэдэг нь зөвхөн сууц байсан уу?

Монгол гэрийг нүүдлийн аж ахуйд тохирсон, буулгаж барихад хялбар уламжлалт сууц гэдгээр нь бид мэднэ. Гэвч түүний тухай ойлголт зөвхөн хийц, хэрэглээгээр хязгаарлагдахгүй. Гэрийн хаана хэн суух, эд зүйлсийг хэрхэн байрлуулах, голомт болон босгыг хэрхэн үзэх, хоймор ямар утгатай байх зэрэг нь тухайн орон зайн хэрэглээнээс гадна нийгмийн харилцаа, итгэл үнэмшилтэй холбогдож иржээ. Иймээс монгол гэр бол хүмүүсийн амьдрах орон байр төдийгүй, тэдний хоорондын харилцаа, байр суурь, үнэт зүйлсийг илэрхийлдэг орон зай юм.

Жишээлбэл, хоймор нь гэрийн нэг хэсгийн нэр боловч хүндэтгэл, байр суурийг илтгэх утгатай. Голомт бол гал түлэх зориулалттай хэсэг төдий биш, айл гэрийн үргэлжлэл, амьдралын бэлгэдэл. Босго, үүд, эд зүйлсийн байрлалд ч өдөр тутмын хэрэглээнээс хальсан учир утга бий. Гэрийн орон зай ийнхүү хүмүүсийг байрлуулахаас гадна тэдний хоорондын харилцааг илэрхийлэх нэг хэлбэр болжээ. Бид өнөөдөр гал голомт, голомт залгах гэх үгсийг хэрэглэхдээ ч гал түлэх бодит үйлдлээс гадна айл гэрийн залгамж, удам угсаа, үе хоорондын холбоог илэрхийлдэг.

Эндээс ахмад хүнийг хойморт суулгах, хүндтэй зочинд гэрийнхээ тухтай хэсгийг санал болгох зэрэг танил ёсыг эргэн харах боломжтой. Мэдээж гэрийн зохион байгуулалт, түүнийг ашиглах арга, зан үйлийн утга нь нутаг орон, цаг үе, амьдралын нөхцөлөөс хамааран ялгаатай байсан тул бүгдийг нь эртнээс өөрчлөгдөөгүй хадгалагдсан, айл бүрд адилхан үйлчилдэг дүрэм гэж ойлгож болохгүй. Харин орон зайг хэрхэн ашиглаж ирсэн түүх нь монголчууд хүндэтгэл, гэр бүлийн гишүүдийн байр суурийг ямар хэлбэрээр илэрхийлж байсныг ойлгох нэгэн сэжим болно.

Монголчууд орон сууцанд амьдарч эхэлснээр гэрийн зохион байгуулалт өөрчлөгдсөн ч хүнийг хүндэтгэх, байр суурь олгох тухай ойлголт шинэ орчинд өөр өөр хэлбэрээр илэрсээр байна. Өнөөдрийн зарим айлд хамгийн хүндтэй зочныг зочны өрөөний голын буйданд суулгадаг бол заримд нь гэр бүлийн ахмад гишүүнд зориулсан суудал бий. Нэг хэсэг нь хоймор гэх ойлголтыг хэвээр хэрэглэдэг бол нөгөө хэсэг нь түүнийг төдийлөн чухалчилдаггүй. Эдгээрийг монгол гэрийн орон зайн зохион байгуулалт орон сууцанд тэр чигээрээ шилжсэн гэж ойлгохгүй ч шинэ орчинд хүмүүс хүндэтгэл, байр суурийг хэрхэн илэрхийлж байгааг харьцуулан ажиглаж болно.

Гэхдээ монгол гэрийн доторх амьдралыг ойлгосноор айл гэх ойлголтын зөвхөн нэг хэсгийг тайлбарлана. Уламжлалт нүүдлийн ахуйд нэг өрхийн амьдрал зөвхөн гэрийнх нь дотор өрнөдөггүй байв.

Нэг айлын амьдрал хаанаас эхэлж, хаана дуусдаг байв?

Өнөөдөр бид айлыг ихэвчлэн нэг гэрт амьдардаг хүмүүсээр нь төсөөлдөг. Харин нүүдлийн мал аж ахуйд өрхийн амьдрал зөвхөн нэг гэрийн доторх хүмүүсээр хязгаарлагддаггүй байв. Мал маллах, нүүдэл хийх, бэлчээр ашиглах, өвөлжөө бууц сонгох, хөдөлмөрөө зохицуулах зэрэг нь нэг айлын боломжоос гадна бусадтай тогтоосон харилцаанаас шалтгаална. Үүнийг ойлгоход хот айл гэх ойлголт тусална.

Хот айл нь нүүдлийн мал аж ахуйн хөдөлмөрийг хамтран зохицуулах боломж олгодог, ихэвчлэн ураг төрөл, ойр дотнын хүмүүсийн холбоонд тулгуурласан уян хатан зохион байгуулалттай байв. Бүрэлдэхүүн нь тухайн үеийн нөхцөл байдлаас хамааран өөрчлөгдөж, айлууд нэгдэж эсвэл салж болно. Мал сүргийн хэмжээ, хүн хүчний хэрэгцээ, нутаг бэлчээрийн байдал, төрөл садны холбоо зэрэг нь хамтран амьдрахад нөлөөлөх хүчин зүйлс байжээ. Ийнхүү нэг өрхийн бусадтайгаа тогтоосон холбоо нь зөвхөн нийгмийн харилцаа төдий бус, амьжиргаагаа авч явахад нь чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн байна.

Хэн нэгэнд хүн хүч хэрэгтэй болоход туслах, нүүдэл суудлаа зохицуулах, мал сүргээ хамтран хариулах зэрэг нь тухайн үеийн ахуйн шаардлагаас үүдэлтэй харилцааны хэлбэрүүд юм. Гэхдээ үүгээр бүх монгол айл нэгэн адил эв найртай, харилцан тусалдаг байсан гэж ойлгож болохгүй. Мал сүргийн хэмжээ, хөрөнгө чинээ, нийгмийн байр суурь, төрөл садны холбооноос хамааран тэдний боломж, үүрэг, бусадтай харилцах байдал ялгаатай байв. Хамтын амьдрал харилцан туслалцах боломж олгохын зэрэгцээ хүмүүсийн хооронд тодорхой хүлээлт, хариуцлага үүсгэнэ.

Энэ харилцааны зарим хэлбэр бидний өнөөгийн амьдралд ч танил. Гэр бүлээрээ хүнд нөхцөлд ороход ах дүүсээсээ тусламж хүсэх, хотод суралцахаар ирсэн хүүхдийг хамаатныхаа айлд байлгах, эцэг эх нь ажилтай үед хүүхдийг нь эмээ өвөө нь харах, шинэ айл болоход нь гэр бүлийнхэн нь дэм болох зэрэг жишээг бодож үзье. Эдгээрийг зөвхөн эртнээс уламжилсан ёс заншлаар тайлбарлах боломжгүй. Эдийн засгийн байдал, орон сууц, асаргааны үйлчилгээний хүртээмж зэрэг нь өнөөдөр ч хүмүүсийн харилцан туслалцах хэрэгцээнд нөлөөлнө. Гэсэн хэдий ч тусламж хүсэх, өгөх, бусдын амьдралд оролцох тухай хүлээлт айл гэрийн тухай бидний төсөөлөлд өөрийн гэсэн байр сууриа эзэлсээр.

Эндээс нэгэн сонирхолтой шинж чанар ажиглагдана. Нэг гэрт амьдардаг хүмүүс өрхийн өдөр тутмын амьдралыг бүрдүүлэх боловч тэдний харилцаа гэрийн босгоор зааглагдахгүй. Өөр айлд амьдардаг ах дүүс, хол байгаа эцэг эх, өсгөж хүмүүжүүлсэн эмээ өвөө, хэрэгтэй үед тусалж дэмждэг төрөл садан бүгд тухайн гэр бүлийн амьдралд оролцоно. Нэг орон байранд амьдардаг хүмүүсээс гадна өөр өөр газар суурьшсан, өөр өөр үеийн хүмүүсийн холбоо ч айл гэрийн амьдралыг бүрдүүлж байдаг.

Нэг гэрээс олон гэр рүү

XX зуунд монголчуудын амьдрах орчин, хөдөлмөр, нийгмийн зохион байгуулалтад томоохон өөрчлөлтүүд гарсан. Хотжилт, үйлдвэржилт, боловсролын байгууллагуудын хөгжил, нэгдлийн тогтолцоо зэрэг нь хүмүүсийн ажиллах, суралцах, үр хүүхдээ өсгөх, ахуй амьдралаа зохицуулах арга хэлбэрт нөлөөлжээ. Нүүдлийн мал аж ахуй эрхэлдэг өрхийн хөдөлмөрт тулгуурласан амьдралаас өөр ажил, мэргэжил, орчинтой хүмүүс олширч, гэр бүлийн гишүүд өөр өөр газар суралцах, ажиллах, суурьших боломж болон шаардлага бий болов. Үүний хэрээр нэг айлын амьдралыг хамтран авч явдаг хүмүүсийн хүрээ, тэдний хоорондын үүрэг хариуцлага ч хувирч эхэлсэн юм.

Харин 1990-ээд оны шилжилтээр эдийн засаг, хөдөлмөрийн нөхцөл дахин өөрчлөгдөж, олон өрх амьжиргаагаа шинэ орчинд тохируулан зохицуулах шаардлагатай тулгарсан. Нэг гэр бүлийн зарим гишүүн хотод суралцаж, ажиллах болсон бол бусад нь хөдөөдөө үлдэж, зарим айл ах дүүс, хамаатан садныхаа дэмжлэгт илүү түшиглэх хэрэгцээтэй болов. Хүмүүсийн суурьшил, ажил хөдөлмөр, эдийн засгийн боломж өөрчлөгдөхийн хэрээр ураг төрлийн холбоо, гэр бүлийн гишүүдийн өмнө хүлээх үүрэг ч шинэ нөхцөлд шилжиж байлаа.

Ийнхүү нэг гэрт хамт амьдрах нөхцөл, шаардлага өөрчлөгдсөн ч ураг төрлийн холбоо хэвээр үлджээ. Үүнийг ойлгоход бидний өдөр тутамдаа хэрэглэдэг нэг энгийн үг тусална.

“Манайх” гэдэг хаана байдаг вэ?

Бид өөрийн гэсэн гэртэй болсон хойноо ч эцэг эхийнхээ гэрийг “манайх” гэж нэрлэдэг. Өөр хотод, өөр улсад амьдарч байгаа ах дүүсээ “манайхан” гэнэ. Гэр бүлийнхээ хүмүүжлийг тайлбарлахдаа “манайх тэгдэггүй”, “манайх ингэж өссөн” гэж ярьдаг. Заримдаа энэ үгээр одоо амьдарч буй гэрээ, заримдаа төрсөн гэрээ, бүр нэг дор цуглахаа болиод олон жил болсон хүмүүсийг ч хэлнэ. Эдгээр тохиолдолд бид заавал нэг сууц, нэг өрх, эсвэл нэг газар амьдарч буй хүмүүсийг нэрлээгүй. Харин өөрсдийн харьяалагддаг, амьдралтай маань холбогдсон хүмүүс, тэдний хоорондын харилцаа, хамтдаа бүтээсэн орон зайг хэлж байна.

Сонирхолтой нь, “манайх” гэх үгээр зөвхөн хүмүүсийг бус, тэдэнтэй холбогдсон дурсамж, хүмүүжил, үнэт зүйлсээ ч илэрхийлдэг. “Манайх цагаан сараар заавал цугладаг”, “манайх хүүхдүүддээ ингэж заадаг” гэхэд тухайн гэр бүлийнхэн өөрсдийн амьдралд хэвшүүлсэн, бусдаас ялгаатай гэж үздэг зүйлсээ ярьж буй хэрэг. Эдгээр нь нийт монгол айлд адилхан үйлчлэх дүрэм байх албагүй. Харин тухайн хүний хувьд хэн болох, хаанаас ирсэн, юуны нэг хэсэг гэдгээ ойлгоход нь нөлөөлсөн танил зүйлс нь юм. Бид эдгээрийг хэрхэн сурч, хэзээ өөрийн болгосноо тэр бүр анзаардаггүй. Харин гэр бүлийнхээ дунд өсөж торнихдоо бусдыг харж, даган дуурайсаар аяндаа өвлөн авсан байдаг.

Эндээс монгол айлын тухай бидний хайж буй олон зүйл хоорондоо холбогдож эхэлнэ. Гэртээ хадгалдаг хуучин хөөрөг, зочинд аягалдаг сүүтэй цай, ахмад настнаа хүндлэх ёс, баяр ёслолоороо цуглах, хүүхдэдээ эх хэлээ заах хүсэл нь гаднаас харахад өөр өөр зүйлс. Гэвч тэдгээрээр дамжуулан хүмүүс нэгнээ таньж, хамтын дурсамж, ураг төрлийн холбоо, соёлын харьяаллаа үргэлжлүүлэн бататгана. Хуучин хөөрөг өвөөгийнхөө тухай ярьж өгөх шалтгаан болж, цагаан сарын золголт хол амьдардаг ах дүүсийг дахин уулзуулна. Харин сүүтэй цай гэрт ирсэн хүнийг угтах энгийн үйлдэл болно. Эд зүйл, зан үйл, ёс жаягийг хооронд нь холбож буй зүйл нь тэдгээрт утга өгч, өөрсдийн гэсэн “манайх”-ыг бүрдүүлж ирсэн хүмүүсийн амьдрал, хамтын дурсамж юм.

Гэхдээ бидний “манайх” гэж нэрлэдэг зүйл нэг үеэс нөгөөд яг тэр хэвээрээ өвлөгддөггүй. Хүн өсөж торнисон гэрээсээ өрх тусгаарлахдаа багаасаа сурсан ёс жаяг, хүмүүжил, үнэт зүйлсийн заримыг нь авч үлдэж, заримыг нь өөрийн амьдралд нийцүүлэн өөрчилнө. Ийнхүү эцэг эхийнхээ айлаас өвлөсөн зүйлс дээр өөрсдийн сонголт, амьдралын туршлагыг нэмж, өөрийн гэсэн “манайх”-ыг бүрдүүлдэг.

Уламжлал бидэнд юуг үлдээж, юуг шаарддаг вэ?

Бидний өсөж торнисон гэрээсээ өвлөж авдаг зүйлс зөвхөн дурсамж, хүмүүжил, нандин ёс заншлаар хязгаарлагдахгүй. Тэдгээрийн цаана гэр бүлийн гишүүд хэрхэн харилцах, хэн ямар үүрэг хүлээх, юуг эрхэмлэж, юуг цээрлэх тухай бичигдээгүй хэм хэмжээ оршино. Бид эдгээрийг монгол айлын үнэт зүйлс хэмээн ойлгох нь бий. Гэвч хүмүүсийг хооронд нь холбож, хүнд хэцүү үед түшиг болдог тэрхүү ёс жаяг заримдаа хувь хүний сонголт, эрх чөлөөтэй зөрчилдөж болно.

Тухайлбал, ахмад настнаа хүндлэх нь бусдын амьдралын туршлага, байр суурийг үнэлэх тухай ойлголт боловч ахмад хүний үгийг эсэргүүцэж болохгүй гэсэн шаардлага болж хувирвал залуу хүний үзэл бодол, шийдвэр гаргах эрхийг хязгаарлана. Үүнтэй адил ах дүүсээрээ нэгнээ дэмжих нь амьдралын хүнд үед түшиг болох ч ойр дотнынхныхоо өмнө хүлээсэн үүрэг зарим хүний хувьд өөрийн хүссэн амьдралаа сонгоход саад болж мэднэ. Харин бидний эрхэмлэдэг зочломтгой зангийн цаана ч тэр бүр анзаарагддаггүй хөдөлмөр бий. Зочдыг угтахын тулд хоол цай бэлтгэж, гэр орноо цэвэрлэж, бусдад үйлчилж буй хүмүүсийн цаг зав, хүч хөдөлмөрийг бид хэр зэрэг үнэлдэг билээ?

Иймээс монгол айлыг зөвхөн зочломтгой, ахмадаа хүндэтгэдэг, эв найртай хүмүүсийн дүр зургаар төсөөлөх нь түүний бодит амьдралыг бүрэн илэрхийлэхгүй. Айл бүр өөрийн гэсэн харилцаа, зөрчил, үүрэг хариуцлага, үе хоорондын ойлголцол, үл ойлголцолтой. Бидний эрхэмлэж ирсэн зарим ёс шинэ цагийн амьдралтай нийцэж байхад зарим нь өөрчлөгдөх шаардлагатай тулгарна. Уламжлалыг ойлгох гэдэг нь зөвхөн хадгалж үлдэхийг хүсдэг зүйлсээ таних бус, тэдгээрийн хүний амьдралд үзүүлж буй нөлөөг ч эргэн харах тухай юм.

Өнөөдөр залуу хос өрх тусгаарлахдаа эцэг эхээсээ сурсан хүнээ хүндлэх, ах дүүсээ дэмжих ёсыг эрхэмлэхийн зэрэгцээ гэр бүлийн шийдвэрийг хамтран гаргах, гэрийн ажлыг тэгш хуваалцах, үр хүүхдээ өөрөөр хүмүүжүүлэхийг сонгож болно. Ингэснээр өмнөх үеийнхээ амьдралыг үгүйсгэж буй хэрэг биш. Харин өөрсдийн бүтээж буй айлд ямар харилцаа, ямар хэм хэмжээ тогтоохоо шийдэж байгаа нь тэр.

Монгол айл Монголын хилээс цааш

Одоо эхэнд төсөөлсөн Берлиний монгол айл руугаа буцаж очъё.

Монголд амьдарч байхдаа бид ахуйнхаа зарим зүйлийг үндэсний онцлог гэж анзаардаггүй. Гэртээ монголоор ярих, танил хоол идэх, цагаан сар тэмдэглэх, ах дүүстэйгээ уулзах нь амьдралын энгийн нэг хэсэг. Харин өөр хэл, соёлын орчинд эдгээрийг үргэлжлүүлэх эсэх нь илүү тодорхой сонголт болж хувирна. Өмнө нь заавал бодож, төлөвлөх шаардлагагүй байсан зарим хэвшлийг шинэ орчинд хадгалахын тулд зориуд цаг гаргах, боломж бүрдүүлэх, хүүхдүүддээ учрыг нь тайлбарлах хэрэгтэй болно.

Гадаадад өсөж буй хүүхдэдээ монгол хэл заах, хоёр хэлээр өсгөх, цагаан сарын утгыг ойлгуулах, Монголд байдаг эмээ өвөөтэй нь холбоотой байлгах, өөрийнх нь өсөж буй орны соёл болон эцэг эхийнх нь өвлөж ирсэн ёс заншлыг зэрэгцүүлэн авч явах зэрэг нь зарим айлын хувьд өдөр тутамдаа шийдвэрлэх шаардлагатай асуудлууд. Эдгээр нь нэг талаас шинэ орчиндоо дасан зохицох, нөгөө талаас төрж өссөн газар, ойр дотнын хүмүүстэйгээ холбоотой хэвээр үлдэх хэрэгцээг илтгэнэ.

Гэхдээ гадаадад амьдарч буй айл бүр эх хэл, соёлоо ижил хэмжээнд хадгалах хүсэлтэй, ижил боломжтой, эсвэл ижил арга барилтай байх албагүй. Зарим нь гэртээ монголоор ярьж, хүүхдүүддээ эх хэлээ заадаг бол зарим нь өөр хэлээр харилцдаг болсон байж болно. Нэг хэсэг нь үндэсний баяруудаа тогтмол тэмдэглэж, ах дүүстэйгээ ойр холбоотой байдаг бол нөгөө хэсэг нь зөвхөн боломж гарсан үедээ уулзана. Нэг гэр бүлийн хувьд монгол хэл хамгийн чухал холбоос байхад өөр нэгнийх нь хувьд дурсамж, ураг төрлийн харилцаа, үе дамжсан эд зүйл илүү утга учиртай санагдана.

Эндээс хэнийг илүү монгол, хэнийг монгол биш гэж хэмжих шаардлагагүй. Гэртээ монголоор ярьдаггүй хүн монгол айлын нэг хэсэг байхаа болихгүй, уламжлалт эд зүйл хадгалдаггүй гэр бүл үндэсний соёлоосоо заавал хөндийрсөн гэсэн үг биш. Учир нь нэг айлын хувьд чухал байдаг соёлын илэрхийлэл нөгөөд нь өөр хэлбэртэй байж болох бөгөөд аль нэг нь байхгүй бол тухайн гэр бүлийн харьяаллыг үгүйсгэх үндэслэл болохгүй.

Ингэж харахад монгол айл гэх ойлголт газар нутагтай холбогддог ч зөвхөн түүгээр хязгаарлагдахгүй. Монголын хилээс цааш амьдарч буй хүмүүс эх орныхоо тодорхой бэлгэдлийг гэртээ хадгалж, үр хүүхдэдээ хэл соёлоо зааж, эцэг эхээсээ сурсан зарим ёсыг үргэлжлүүлэхийн зэрэгцээ амьдарч буй орны соёл, хэв маягийг өөрийн амьдралд шингээнэ. Нэг соёл нөгөөгөөрөө заавал солигдохгүй, харин тухайн айлын өдөр тутмын ахуйд өөр өөр хэлбэрээр зэрэгцэн оршиж болно.

Эхэнд төсөөлсөн Берлиний монгол айлын тухай асуулт ийнхүү арай өөр утгатай болж ирнэ. Тэдний гэрт Монголын далбаа байгаа эсэх, хүүхдүүд нь монголоор ярьж чаддаг эсэх, уламжлалт баяраа тэмдэглэдэг эсэхийг асуухаас илүүтэй эдгээр нь гэрийнхэнд нь ямар утгатай, яагаад хадгалж үлдэхээр сонгосон, үр хүүхдүүд нь хожим юуг нь өөрийн болгох вэ гэдэг нь сонирхолтой. Тэд Монголын тухай дурсамжаа хадгалахын зэрэгцээ өөрсдийн амьдарч буй орчинд монгол айл гэх ойлголтыг шинээр бүтээнэ.

Иймээс бидний хайж буй зүйл ямар айл монгол, ямар айл монгол биш болохыг тогтоох шалгуур биш. Харин хүмүүс соёлын харьяалал, гэр бүлийн түүх, хамтын дурсамжаа өөрсдийн амьдралд хэрхэн шингээж, цааш залгамжлуулж байгааг ойлгох явдал юм.

Тэгвэл “Монгол айл” гэж юу вэ?

Монгол айл гэхээр бидний санаанд буудаг өнөөх танил дүр зургууд руу эргээд нэг харъя. Хөдөө талд барьсан гэр, хотын орон сууц, өөрийн гэсэн айлтай болсон залуу, алс холын оронд эх хэл, соёлоо өвлүүлж буй гэр бүл. Эдгээрийн аль нэгийг монгол айлын жинхэнэ дүр төрх хэмээн тодорхойлоход амаргүй. Учир нь бидний монгол айл гэж таньдаг зүйлс нэг цаг үед, нэг л шалтгаанаар бүрэлдсэнгүй. Нүүдлийн ахуйгаас улбаатай зарим ёс хотын амьдралд өөр хэлбэр олж, өмнөх үеийнхний эрхэмлэж ирсэн зүйлс шинэ цагийн хэрэгцээ, хүмүүсийн сонголтоор дахин утга олжээ.

Түүхийг эргэн харахад бидний уламжлал гэж нэрлэдэг зүйлс ч нэгэн цагт хүмүүсийн амьдралын энгийн хэсэг байсныг анзаарна. Өвөг дээдэс маань өөрсдийн амьдарч буй нөхцөлд тохируулан гэр орноо төвхнүүлж, аж ахуйгаа авч явж, үр хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлж, бусадтай харилцах арга ухаанаа бүрдүүлж ирсэн. Тэдний амьдралын туршлагаас зарим нь үе дамжин уламжлагдаж, зарим нь мартагдан, өөр нэг хэсэг нь цагийн аясаар шинэ утга олжээ. Бидний өнөөдөр монгол айлын салшгүй хэсэг гэж ойлгодог бүхэн нэгэн цагт бүрэлдэж, хувьсаж ирсэн өөрийн гэсэн түүхтэй.

Харин эндээс өөр нэг зүйлийг анзаарах боломжтой. Өнгөрсөн үеийн хүмүүс өөрсдийн амьдралыг хожмын бидний хувьд уламжлал, соёлын өв болно гэж төсөөлөөгүй ч байж мэднэ. Тэд тухайн цаг үеийнхээ нөхцөлд амьдарч, өөрсдийн гэсэн айл гэрийг бүтээж байсан. Бид ч өнөөдөр үүнээс нэг их өөр зүйл хийж байгаа бил үү?Өсөж торнисон гэрээсээ авч үлдэх зүйлсээ сонгож, заримыг нь өөрчилж, өөрсдийн амьдралд нийцсэн шинэ ёс, хэвшлийг бий болгоно. Харин бидний хувьд эгэл жирийн санагдах тэрхүү сонголтууд хожим үр хүүхдүүдийн маань төрж өссөн гэрийн танил ахуй, бүр цаашлаад өөрсдийнх нь үргэлжлүүлэн авч явах уламжлал болж үлдэж мэднэ.

Ингэж бодвол монгол айлын тухай асуултын хариу зөвхөн өнгөрсөн үеэс олдохгүй юм байна. Бид түүхээс монгол айл хэрхэн бүрэлдсэнийг ойлгож болох ч цаашид ямар байхыг нь өнөөдрийн хүмүүс өөрсдийн амьдралаар шийдэж байна. Тэгэхээр монгол айл гэдэг нь нэгэн цагт бүрэлдээд, тэр хэвээрээ бидэнд уламжлагдсан бэлэн загвар биш. Өмнөх үеийнхний амьдралаас улбаатай, үе үеийн хүмүүсийн сонголт, туршлагаар баяжин үргэлжилж буй түүх юм. 

Бид өнөөдрийн монгол айлыг ойлгохын тулд өнгөрсөн үе рүү эргэн харлаа. Харин хожмын хүмүүсийн эргэн харах түүхийг өнөөдөр бид өөрсдөө бүтээж байна.